Paleohrišćanske i vizantijske crkve u Solunu

Drugi najveći grad u Grčkoj prepun je arhitektonskih čuda. Solun je bio i drugi najvažniji grad Vizantijskog carstva, a mnogi spomenici iz tog perioda i dalje postoje.

Nakon što su ga 1430. osvojili Osmanlije, grad je zadržao svoj značaj. Veliki deo hrišćanskog nasleđa preživeo je ovaj period kao i razorni požar iz 1917. godine.

Danas Solun poseduje jednu od najvećih kolekcija ranohrišćanske i vizantijske arhitekture. Njegovi bedemi, terme, crkve i manastiri deo su UNESCO-ve svetske baštine. Ovo su deset najvažnijih crkava koje treba da posetiš:

Galerijeva Rotonda (Rotonda Svetog Đorđa)

IV vek

Galerijeva Rotonda, poznata i kao Rotonda Svetog Đorđa, najstariji je i najpoznatiji spomenik u gradu. Rimski car Galerije ju je podigao početkom IV veka kao svoju grobnicu, zajedno sa obližnjim Galerijevim slavolukom.

U kasnom IV veku Rotonda je pretvorena u hrišćanski hram. Tako je služila do 1590, kada je pretvorena u džamiju. Godine 1912. ponovo je postala crkva. Danas funkcioniše kao muzej, ali se povremeno koristi za bogosluženja.

Kao što joj ime kaže, Rotonda je kružna građevina sa velikom kupolom. Prvobitno je bila cilindrična struktura, ali je kasnije dobila apsidu i brodove. Do danas je sačuvano samo nekoliko originalnih mozaika.

Crkva Ahiropiitos

V vek

Crkva Ahiropiitos je najstarija sačuvana crkvena građevina u Solunu. U vizantijsko vreme bila je poznata kao Panagija Teotokos (Bogorodica). Godine 1320. navodno se ovde dogodilo čudo: ikona Bogorodice pojavila se bez ljudske intervencije, otuda naziv Ahiropiitos (ne stvorena rukom).

Nakon osmanskog osvajanja grada bila je prva crkva pretvorena u džamiju (poznata kao Stara džamija), i tako je ostala skoro 500 godina. Opet je pretvorena u crkvu 1930. godine.

To je trobrodna bazilika sa ravnim krovom, velikim narteksom na zapadu i polukružnom apsidom na istoku. Kapela Svete Irine nalazi se pored apside. Visoki stubovi razdvajaju brodove, a galerije se protežu sa obe strane.

Crkva Svetog Dimitrija (Agios Dimitrios)

VII vek

Ova crkva posvećena je Svetom Dimitriju, zaštitniku Soluna. Tokom vekova bila je druga najveća crkva Vizantijskog carstva, posle Aja Sofije u Carigradu.

Prva crkva na tom mestu sagrađena je u IV veku, na mestu rimskog kupatila. U V veku ovde je podignuta trobrodna bazilika, ali je uništena u požaru. Sredinom VII veka pretvorena je u petobrodnu baziliku, kako i danas izgleda.

Od 1430. do 1912. služila je kao džamija. U požaru 1917. je ozbiljno oštećena, ali je obnovljena i ponovo otvorena 1948. godine. Kripta sa istorijskim elementima otvorena je za posetioce.

Crkva Svete Sofije (Aja Sofija)

VII vek

Crkva Svete Sofije je jedna od najposećenijih atrakcija u Solunu. Prva crkva na ovom mestu sagrađena je u III veku, ali je izgorela u VII. Na njenom mestu podignuta je nova crkva po ugledu na carigradsku Aja Sofiju.

Od 1205. do 1224. služila je kao katolička katedrala. Od 1523. do 1913. bila je džamija. Oštećena je u zemljotresu 1978.

Crkva Svete Sofije je bazilika grčkog krsta sa centralnom kupolom. Stubovi centralnog broda pomereni su kako bi se stvorio prostor u obliku jednakokrakog krsta. Mnogi originalni mozaici su i dalje vidljivi.

Crkva Panagija Halkeon

XI vek

Sagrađena 1028. godine, Panagija Halkeon (Panagia Chalkeon) je peta najstarija crkva u Solunu. Njeno izvorno ime nije poznato, ali je u osmansko doba bila poznata kao Kazandžilarska džamija (Kazantzilar Camii), po kazandžijama koje su živele u okolini.

Kao džamija je služila sve do 1912. godine, a oštećena je u zemljotresu kod Jerisosa 1932. godine. Nakon toga je temeljno obnovljena.

Crkva ima tipičan oblik upisanog krsta u kvadratu sa centralnom kupolom. Na zapadu se nalazi dvospratni narteks pokriven sa dve manje kupole, dok se na istoku nalazi apsida sa oltarskim prostorom.

Crkva Svete Katarine

XIV vek

Crkva Svete Katarine jedna je od najmanje poznatih. Njeno prvobitno ime nije poznato, a sačuvano je veoma malo istorijskih izvora.

Veruje se da je sagrađena početkom XIV veka i da je prvobitno bila posvećena Hristu. U vreme sultana Bajazita II (1481–1512) pretvorena je u džamiju i ostala takva sve do oslobođenja 1912.

Crkva ima osnovu krsta u kvadratu sa zatvorenim ambulatorijumom oko naosa. Dve identične kapele nalaze se na istočnoj strani. Centralna kupola oslanja se na četiri manje kupole, po jedna u svakom uglu.

Crkva Svetog Pantelejmona

XIV vek

Poreklo Crkve Svetog Pantelejmona nije u potpunosti jasno. Veruje se da je nekada bila manastir Svetog Isaaka (Kyr Isaac), kojeg je sagradio mitropolit Soluna između 1295. i 1315.

Godine 1548. pretvorena je u džamiju pod imenom Ishak džamija. Od 1912. godine ponovo nosi ime Svetog Pantelejmona, zaštitnika lekara i babica.

Crkva je građena u formi krsta u kvadratu sa centralnom kupolom i narteksom. Nekada ju je okruživao natkriveni ambulatorijum koji je uništen početkom XX veka. Deo minareta i mermerna česma su sačuvani do danas.

Crkva Spasitelja (Naós Metamorfóseos)

XIV vek

Dve stvari izdvajaju Crkvu Preobraženja Spasitelja od svih ostalih: to je najmanja vizantijska crkva u Solunu i nikada nije pretvorena u džamiju.

Postoje dve teorije zašto je ostala crkva: zbog male veličine ili zbog lokacije u hrišćanskoj četvrti. Ono što je sigurno jeste da je sagrađena 1350. godine.

Crkva ima upisani tetrasemilukasti plan (tetrakonh) sa četiri polukružne niše, od kojih jedna formira apsidu. Na zapadu joj je dodat narteks 1936. godine. Zgrada je natkrivena velikom osmougaonom kupolom.

Crkva Svetih Apostola

XIV vek

Crkva Svetih Apostola najverovatnije je bila katolikon (glavna crkva) manastira posvećenog Bogorodici, sagrađenog početkom XIV veka.

U osmanskom periodu, pretvorena je u džamiju oko 1520. godine pod nazivom Džamija hladne vode. Svoj današnji naziv dobila je u XIX veku.

Crkva ima osnovu krsta u kvadratu sa pet kupola. U obliku slova U je ambulatorijum koji okružuje naos, a na istočnoj strani se nalaze dve kapele.

Crkva Proroka Ilije

XIV vek

Na ulazu u Stari grad, u jednoj od najlepših četvrti Soluna, nalazi se Crkva Proroka Ilije, koja je možda nekada bila katolikon manastira Akapnijou, povezanog sa vladarskom dinastijom Paleologa.

U osmansko doba bila je poznata kao Palat džamija, jer se verovalo da je deo vizantijske palate.

Osnoiva joj je tetrastilni krst u kvadratu sa bočnim prostorijama (horovima) na sve četiri strane — dve su služile kao sakristije, a dve kao kapele. Velika kupola pokriva centar crkve, a na zapadu se nalazi prostrani narteks.

Kako posetiti crkve

Crkve možeš obići samostalno, uz privatnog vodiča ili u sklopu organizovane ture. Sve se nalaze na pešačkoj udaljenosti. Obilazak ovih crkava je nešto najbolje sto možeš raditi zimi u Solunu.

Ako nemaš puno vremena, poseti Rotondu i četiri obližnje crkve za manje od sat vremena (pogledaj mapu). Ako želiš da saznaš više o istoriji ovih veličanstvenih građevina, razmisli o angažovanju lokalnog vodiča (napomena: moraš mu/joj platiti ulaz u crkve).

Ako voliš da voziš bicikl, postoje odlične ture koje obuhvataju Rotondu i crkvu Svete Sofije. Postoje ture ture standardnim kao i električnim biciklom.